Wikipedia – jak korzystać i nie naruszać praw autorskich?

 

Powstanie Wikipedii związane jest z niepowodzeniem jej poprzedniczki – Nupedii. Była to tworzona od 2000 roku encyklopedia, do redagowania której dopuszczono grono ekspertów. Można powiedzieć, że miała być to encyklopedia nowoczesna w formie, lecz tworzona w sposób tradycyjny – przez określoną grupę osób , w wielostopniowym procesie redakcyjnym. Po trzech latach znajdowało się w niej… zaledwie 25 haseł. Tymczasem rok po jej założeniu powstawać zaczęła Wikipedia, która miała pełnić wobec Nupedii funkcję pomocniczą – dostarczać jej treść do dalszej obróbki. Szybko okazało się jednak, że Wikipedia rozwija się w tempie zdecydowanie lepszym od zakładanego, w związku z czym w roku 2003 projekt Nupedii został zarzucony. Wikipedia miała rozwijać się dalej jako samodzielne przedsięwzięcie.

W tym samym 2003 roku założyciel Wikipedii (amerykański przedsiębiorca Jimmy Wales) powołał Wikimedia Foundation – fundację mającą sprawować pieczę nad Wikipedią i projektami siostrzanymi. Owe projekty to Wikipedia, Wikisłownik, Wikinews, Wikicytaty, Wikiwersytet, Wikibooks, Wikiźródła, Wikipodróże, Wikidata, Wikimedia Commons, Wikispecies i Meta-Wiki. Warto wiedzieć, że wiele osób bardzo często nieświadomie korzysta np. z Wikisłownika, Wikicytatów, Wikiźródeł czy Wikimedia Commons (repozytorium multimediów) w przekonaniu, że to część Wikipedii lub jej podprojekty.

Polska wersja Wikipedii powstała 26 września 2001 roku i z ponad milionem haseł pozostaje w dziesiątce najbardziej rozbudowanych Wikipedii w poszczególnych językach (przez lata była nawet na 4-5 miejscu). Niezależnie od jej wszystkich słabości jej treści są coraz częściej wykorzystywane, także w edukacji. Warto zatem wiedzieć, jak to robić zgodnie z obowiązującym prawem i dobrymi obyczajami.

Z Wikipedii – tak jak z innych źródeł – można korzystać na zasadzie prawa cytatu, określonego m.in. w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Pozwala ono na wykorzystanie w razie uzasadnionej potrzeby fragmentu utworu, pod warunkiem wyraźnego oddzielenia go od reszty dzieła (np. cudzysłowem lub kursywą) oraz zaznaczenia źródła. W przypadku Wikipedii, aby możliwie precyzyjnie oznaczyć źródło, najlepiej skorzystać z opcji „Cytowanie tego artykułu” w menu „Narzędzie”, które znajduje się przy każdym haśle z lewej strony ekranu. Możemy również odpowiedni zapis wygenerować korzystając ze specjalnego narzędzia, w którym po prostu wpisujemy tytuł interesującego nas hasła. Skorzystanie z tych opcji, zamiast wersji uproszczonej np. „Artykuł Warszawa w Wikipedii” jest o tyle korzystniejsze, że uzyskamy link do konkretnej wersji artykułu, niezależnie od zmian, które ktoś może w międzyczasie wprowadzić. Przy okazji warto zauważyć, że taki link możemy również otrzymać wybierając opcję „Link do tej wersji” ze znanego nam już menu „Narzędzia” (po kliknięciu link pojawi się w pasku adresu przeglądarki). Więcej informacji o zasadach wykorzystywania treści haseł znajdziemy po wpisaniu w okno wyszukiwania hasła: „Pomoc:Kopiowanie poza Wikipedię”.

Treść Wikipedii można kopiować, korzystając z licencji, na której jest publikowana. Wszystkie hasła dostępne są na licencji CC-BY-SA 3.0. Ten enigmatyczny zapis jest bardzo prosty do rozszyfrowania:

– CC – oznacza Creative Commons;

– BY – oznacza Attribution, tj. uznanie autorstwa;

– SA – oznacza Share Alike, tj. na tych samych warunkach.

Innymi słowy treści zawarte w Wikipedii objęte są licencją Creative Commons, która pozwala na dowolne korzystanie z zamieszczonych materiałów pod warunkiem podania ich autora oraz udostępnienia na tej samej licencji. Oznacza to zatem, że treści dostępne w Wikipedii możemy wykorzystywać w dowolny sposób pod warunkiem odpowiedniego ich oznaczenia.

Osobom, które po raz pierwszy stykają się z licencjami Creative Commons warto polecić internetowy kurs przygotowany przez Akademię Orange, stronę Creative Commons oraz hasło o licencjach CC w polskiej Wikipedii. Są to licencje stworzone przez amerykańską organizację pozarządową, które zdają się być sensownym rozwiązaniem wychodzącym naprzeciw postulatom na rzecz swobodniejszego rozpowszechniania treści. System licencji CC nie stoi w sprzeczności z obowiązującymi w Polsce zasadami prawa autorskiego – przeciwnie, stanowi jego znakomite uzupełnienie, szczególnie użyteczne w przypadku Internetu. Warto przy tym dodać, że jest to system rozpowszechniony nie tylko wśród wąskiej grupy wtajemniczonych, ale jest też wykorzystywany i promowany przez różne instytucje (np. przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych przy okazji konkursów grantowych). Jak zaznaczono licencją stosowaną wobec haseł w Wikipedii jest licencja CC-BY-SA, a sposób korzystania z niej opisany jest m.in. na tej stronie.

Internautów poza wykorzystaniem tekstu interesują także zamieszczone na stronach Wikimedia Commons grafiki. Ich wykorzystywanie wydaje się nieco bardziej złożone, gdyż wobec grafik stosowane są różne licencje. W ich zrozumieniu najlepiej pomaga wydana przez Stowarzyszenie Wikimedia Polska broszura pt. „Anatomia wolnych licencji”. Jej lektura pozwala zrozumieć różnice między domeną publiczną, licencjami Creative Commons, licencjami GFDL a licencjami FAL. Najprostszym rozwiązaniem jest jednak wygenerowanie stosownego opisu za pomocą dostępnych narzędzi. Dla przykładu – jeśli chcielibyśmy skorzystać z tego zdjęcia, to wystarczy użyć opcji „Use this file on the web/Wykorzystaj ten plik na stronie internetowej” i skopiować treść z okienka „Sposób oznaczenia pliku”. Istniejący tam opis (w tym wypadku: „Autor: Tadeusz Rudzki (Praca własna) [CC-BY-SA-3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], undefined”) jest oparty o bardzo prosty schemat – autor i użyta licencja. W dobrym tonie jest również podanie źródła pliku, zatem najprostszy opis takiej fotografii brzmiałby np. „Fot. Tadeusz Rudzki, Wikimedia Commons, CC-BY-SA 3.0”. Opis można podlinkować bezpośrednio do zdjęcia, co ułatwi odbiorcom dotarcie do źródła. Zamieszczenie takiego opisu całkowicie uprawnia nas do skorzystania z tego zdjęcia np. na stronie internetowej, ale także w publikacjach ukazujących się drukiem. Najważniejsze, aby opis był możliwie kompletny i możliwy do zrozumienia dla potencjalnych odbiorców – np. stosowane często oznaczenie licencji jako „CC” albo „Creative Commons” de facto niewiele mówi, gdyż takich licencji jest kilka i różnią się one od siebie. Fakt, że zdjęcia z zasobów Wikimedia Commons powszechnie wykorzystywane są z naruszeniem licencji (także przez wiodące media), nie może być jednak usprawiedliwieniem dla łamania prawa. Pamiętajmy, że zasoby Wikipedii i Wikimedia Commons są owocem pracy tysięcy wolontariuszy, dla których często jedyną formą wynagrodzenia jest właśnie zaznaczenie ich autorstwa.

Wspomniane wcześniej Stowarzyszenie Wikimedia Polska jest jednym z około czterdziestu lokalnych partnerów amerykańskiej Fundacji Wikimedia. Stowarzyszenie powołane zostało przez grupę osób zainteresowanych różnymi formami wsparcia polskich projektów Wikimedia. Warto dodać, że obecnie Stowarzyszenie wspiera także rozwój Wikipedii Kaszubskiej i Śląskiej. Choć Stowarzyszenie tworzą głównie wikipedyści, to za treści w Wikipedii odpowiada społeczność, a nie Stowarzyszenie. Jego rolą jest jednak dodatkowe wspieranie jej rozwoju. To właśnie Stowarzyszenie, jako organizacja pożytku publicznego, zajmuje się np. coroczną zbiórką środków w ramach „mechanizmu 1%”. Na specjalnie utworzonej stronie można zobaczyć, co Stowarzyszeniu dzięki tym funduszom udało się osiągnąć. Informacje o wszystkich realizowanych projektach znaleźć można na stronie Stowarzyszenia. Do najbardziej znanych inicjatyw zaliczyć można Wikiekspedycję, konkurs Wiki Lubi Zabytki oraz Wikigranty. Dla środowisk szkolnych szczególnie interesujące okazać mogą się Wikiwarsztaty, czyli specjalnie organizowane szkolenia dla grup prowadzone przez doświadczonych wikipedystów.

Dla kadry dydaktycznej ciekawe może być również wykorzystanie Wikipedii do przeprowadzenia zajęć pokazujących istotę otwartej treści. Pomóc w tym może specjalna podstrona poświęcona projektom szkolnym i akademickim. Wikipedyści zachęcają nauczycieli także do innych form aktywności, jak np. opisywanie własnych miejscowości w oparciu o zasoby w lokalnych bibliotekach czy też uzupełnianie brakujących haseł. Pomocą w tworzeniu Wikipedii jest również zgłaszanie błędów w hasłach, a przede wszystkim ich poprawianie.

Na konieczność poświęcenia Wikipedii większej uwagi przez środowiska zajmujące się nauką i dydaktyką już prawie 3 lata temu zwracał uwagę dr Andrzej Zawistowski (obecny Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN) w swoim artykule „Wikipedia w służbie nauki” opublikowanym w „Rzeczpospolitej”. Słusznie zauważył wówczas, że nowoczesne narzędzia internetowe są bardzo istotne, jeśli chodzi o dotarcie do najmłodszego pokolenia z najnowszymi osiągnięciami wiedzy. Jest oczywiste, że choć Wikipedia pozostaje „encyklopedią pierwszego kontaktu” i po prostu punktem wyjścia do dalszych poszukiwań, to jednak jej wiarygodność stale rośnie, a dla młodzieży często jest to pierwsze źródło pozyskiwania informacji. I choćby tylko z tego powodu Wikipedią warto nauczycieli zainteresować.

 

Tadeusz Rudzki

Wikipedysta od 2006 roku

członek Stowarzyszenia Wikimedia Polska

e-mail: tadeuszrudzki@yahoo.com

 

Osoby zainteresowane zaangażowaniem się w tworzenie Wikipedii, zachęcam do zapoznania się z podstawowymi zasadami i samodzielnego dotarcia do głównych stron pomocy. W tym celu w oknie wyszukiwarki Wikipedii należy wpisać następujące frazy:

– WP:5F

– WP:Z

– WP:NOWY

– Pomoc:FAQ

– Pomoc:Wstęp

– Pomoc:Przewodnicy

 

Warto także zapoznać się z możliwościami wykorzystywania treści w celach edukacyjnych w ramach „dozwolonego użytku”.

Dodaj komentarz